20 stycznia 1942 r. przy ul. Grosser Wannsee w Berlinie doszło do konferencji pod przewodnictwem szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy Reinharda Heydricha. W jej trakcie ustalono procedury masowego ludobójstwa ludności żydowskiej. 

Pełnomocnictwa do podjęcia działań na rzecz wdrożenia tego procederu Heydrich otrzymał od Hermanna Göringa już 31 lipca 1941 r. Jak ujął to wówczas drugi z wspomnianych szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy miał podjąć „(…) wszelkie niezbędne przygotowania do globalnego rozwiązania kwestii żydowskiej na europejskim obszarze wpływów niemieckich”. Według szacunkowych danych ów proceder uwzględnić miał 11 milionów ludności żydowskiej zamieszkującej ów kontynent, z czego około połowy znajdowało się wówczas na obszarach kontrolowanych przez III Rzeszę.

Z racji znacznego stopnia komplikacji tego zamierzenia koniecznym było skoordynowanie działalności licznych agend rządowych. Temu właśnie celowi służyć miała wspominana konferencja w Wannsee, pierwotnie zaplanowana na 9 grudnia 1941 r. Jednak z powodu japońskiej agresji na bazę amerykańskiej Floty Pacyfiku stacjonującej w Pearl Harbor oraz zamiaru wypowiedzenia wojny Stanom Zjednoczonym przez Adolfa Hitlera (co nastąpiło 11 grudnia) termin konferencji został przesunięty na 20 stycznia. De facto miała ona charakter konkludujący wcześniej już sprecyzowane założenia (m.in. podczas narady z 14 stycznia, którą Heydrich odbył z Heinrichem Himmlerem). Uczestnicy tego spotkania – m.in. Adolf Eichmann (przyszły koordynator tej akcji), Josef Bühler (zastępca generalnego gubernatora Hansa Franka) oraz Otto Hofman  (przedstawiciel Głównego Urzędu Rasy i Osadnictwa SS) - wyrazili pełną gotowość do wzięcia udziału w tym przedsięwzięciu.

Konferencja trwała około 90 minut, z czego godzinę zajęło wystąpienie Heydricha, w którym scharakteryzował on planowane metody wymordowania ludności żydowskiej. Resztę czasu spotkania poświecono dyskusji m.in. o szczegółach dotyczących transportu, ewentualnej sterylizacji osób pochodzących z tzw. rodzin mieszanych oraz sugestii o pierwszorzędności wymordowania obywateli polskich żydowskiego pochodzenia.

Konferencja w Wannsee jest uznawana za decydujący moment w kontekście podjęcia przez władze III Rzeszy zamiaru eksterminacji ludności żydowskiej na opanowanych przez Niemców terenach. Wprost jednak stwierdzić trzeba, że ów zamiar był już w toku realizacji co przejawiało się masowymi egzekucjami wspomnianej ludności dokonywanymi po niemieckim ataku na Związek Sowiecki (22 czerwca 1941) oraz organizowaniem przez okupacyjną administracje obozów zagłady (m.in. w Bełżcu).

Przemysław Mazur 

Tekst powstał we współpracy z Instytutem Strat Woejnnych.